Aizanoi Antik Kenti
Tarihin binlerce yıllık şahidi, insanlığın ortak mirası, zamana meydan okuyan görkemli yapısıyla, Türkiye’nin en güzel antik kentlerinden biri Aizanoi Antik Kenti…
Penkalas Nehri’nin (Koca Çay) iki yanına kurulmuş, Zeus’un kızlarından su perisi Erato ile Arkadia kralı Arkas’ın oğlu Azan’ın kenti, Frigya’ya bağlı olarak yaşayan Aizanitis’lerin ana yerleşim merkezi Aizanoi…
İnsanlık tarihinin en önemli tapınaklarından ilk borsasına, sütunlu caddesinden sporla sanatın iç içe olduğu stadyum-tiyatro kompleksine, hamamlarıyla, köprüleriyle geçmişten geleceğe seslenen eşsiz bir kent Aizanoi…
İLKLERİN ANTİK KENTİ
UNESCO’nun Dünya Mirası Geçici Listesi’nde yer alan ve “İkinci Efes” olarak bilinen, tarihi MÖ 3000’li yıllara dayanan Aizanoi Antik Kenti Kütahya’nın Çavdarhisar ilçesinde, il merkezine 50 km. uzaklıkta.
Dünyanın ilk borsası, dünyanın en iyi korunmuş Zeus Tapınağı ve dünyanın ilk örneklerinden Stadyum-Tiyatro kompleksiyle Roma döneminin en önemli kentlerinden biri.
Şehrin kuzeyinde yer alan 13 bin 500 kişi kapasiteli Stadyum ve 20 bin kişi kapasiteli Tiyatronun bir kompleks şeklinde yapılması ise antik dönemin tek örneği…
TARİHTEKİ İHTİŞAMINA KAVUŞMASI İÇİN ÇALIŞMALAR SÜRÜYOR
Heredot’un dünyanın en eski kavmi olarak nitelendirdiği Frigler, kentte rastlanan ilk topluluktur. Büyük Frigya ve Küçük Frigya şeklinde ikiye ayrılarak yönetilen Frig devleti içinde Aizanoi, Küçük Frigya’nın önemli şehirleri arasında yer almaktadır.
Friglerden sonra bölgede sırasıyla Kimmer, Lidya, Pers, İskender İmparatorluğu, Bergama Krallığı ve M.Ö.133’de Roma imparatorluğunun hakimiyeti görülür. Şehir Roma döneminde piskoposluk merkezi olarak önemini korumuştur.
Helenistik dönemde bu bölge değişimli olarak Bergama’ya ve Bithynia’ya bağlı iken MÖ 133’de Roma egemenliğine girmiştir. Roma imparatorluk döneminde tahıl ekimi, şarap ve yün üretimi sayesinde zenginleşmiş ve ünü bölge sınırlarını aşmış olan Aizanoi’de kesin kentleşme bulgularına ancak MÖ 1. yy. sonlarına doğru rastlanmaktadır. Yine ilk sikkelerin bu dönemde basıldığı bilinmektedir.
Aizanoi antik kenti en parlak dönemini MS 2 yy.’da yaşamış, büyük imar faaliyetleri görmüş ve bu dönemde birçok yapı inşa edilmiştir. Erken Bizans döneminde piskoposluk merkezi iken, 7. yy. dan itibaren bu önemini yitirmiştir. Tapınak düzlüğü Orta Çağda bir hisara dönüştürülmüştür. Selçuklular döneminde Çavdar Tatarları tarafından üs olarak kullanılmasından dolayı buraya Çavdarhisar adı verilmiştir.
Aizanoi 1824 yılında Avrupalı gezginlerce yeniden keşfedilmiş, 1830-1840’lı yıllarda incelenmiş ve tanımlanmıştır. 1926 yılında M. Schede ve D. Krencker başkanlığında Alman Arkeoloji Enstitüsünce ilk kazılar yapılmıştır. 1970 yılından bu yana her yıl sistematik olarak devam kazı çalışmaları şu anda Pamukkale Üniversitesi (PAÜ) Klasik Arkeoloji Ana Bilim Dalı Öğretim Üyesi Prof. Dr. Elif Özer başkanlığında yürütülmektedir.
Roma döneminde antik kentte yaklaşık 80 bin kişinin yaşadığı tahmin edilmektedir. Kalıntılar arasında Anadolu’daki en iyi korunmuş Zeus Tapınağı, 15 bin kişi kapasiteli tiyatro ve tiyatroya bitişik nizamda yapılmış 13 bin 500 kişilik stadyum, iki hamam, dünyanın ilk ticaret borsa binası, sütunlu cadde, Koca Çay üzerinde ikisi ayakta kalmış beş köprü, iki agora, gymnasium, Meter Steunene kutsal alanı, nekropoller, antik bir bent, suyolları, kapı yapıları bulunmaktadır. Aizanoi Antik Kenti; Efes, Bergama, Side gibi kentlerle çağdaştır.
Araştırma ve Kazılar
İlk kazıları Alman Mimarlık tarihçisi ve arkeolog Dr Daniel Krencker başkanlığındaki ekip tarafından yapılmış.Dr Daniel Krencker çalışmalarını “Der Zeuestempel Zu Aizonai” ismiyle yayınlamıştır.
Aizanoi 2017 sezonu kazı ve araştırmaları kuzey nekropoliste, odeon/bouleterion restorasyon ön hazırlık için sondaj kazısı ve Penkalas Projesi’nde duvar temeline bakmak için sondaj çalışması olarak yürütülmüştür.
Halen süren çalışmalar Pamukkale Üniversitesi Arkeoloji Bölümü tarafından yürütülmektedir.
Kuzey Nekropolis Kazısı
Aizanoi kuzey nekropolis açmalarında çalışılmış ve 6-7 adet basit toprak mezar tespit edilmiştir..
Yapılar
Zeus Tapınağı
“Zeus” tapınağı, şehrin ana kutsal alanıdır. Bu tapınağın yapımı M.S. II. yüzyılın ikinci çeyreğinde, İmparator Hadrianus döneminde başlanmıştır. Tapınağın en önemli özelliği, altında tonozlarla örtülü bir başka mekanın olmasıdır. Anadolu’da Roma döneminde pek alışılmamış bir uygulamadır ve bir benzerine henüz rastlanmamıştır.
Tapınağı altındaki bu mekanın, tapınağa ait hazineler için bir depo olmasının yanında, yerel halkın eski bir geleneği olan ana tanrıça Kybele’ye olan bağlılık ve tapınımına da işaret ettiği, bu sebeple alanın Kybele tapınımına hizmet ettiği düşünülmüştür. Nitekim kentin yakınında bulunan Kybele kutsal alanı da buna işaret etmektedir. Günümüzde bu kutsal alanda iki tanesi günümüze ulaşmış yuvarlak adak çukurları halen görülebilmektedir. Büyük olan çukura taurobolium denmektedir ve tanrıça Kybele’ye yapılan sunularla bağlantılıdır.[1]
Zeus tapınağının batı alınlık akroterinde Kybele büstü, doğu alınlık akroterinde ise Zeus büstü bulunmaktadır.[5] Bu da tapınağın hem Zeus’a hem de Kybele’ye adanmış olduğunu düşündürmektedir.[6] Tapınağın güney kısmında, büyük bölümü Bizans dönemi’nde tahrip edilmiş bir odeon bulunmaktadır.
Roma Köprüleri
Koca Çay’ın üzerine kurulmuş dört Roma köprüsünden ikisi, Karayolları’nın onarımıyla bugün hala kullanılmaktadır. Şehrin iki kilometre güneybatısında Karabulut nekropol alanı bulunmaktadır. Koca Çay’ın kuzey yakasında bulunan mezar yapıları, şehrin Roma dönemi nüfusuyla ilgili bilgi vermektedir. Buna göre, Aizanoi’un Roma dönemindeki nüfusunun 30 bin olduğu düşünülmektedir. 2000 yılındaki sayıma göre, Çavdarhisar’ın nüfusu ise 4600’dür.
Borsa Yapısı ve Sütunlu Cadde
Aizanoi’da M.S. II. yüzyılın ikinci yarısında, bugün dünyanın en eski borsası olduğu söylenen, olasılıkla bir gıda pazarı (macellum) da vardı. Yuvarlak biçimli bu yapının duvarlarındaki hem Latince hem Grekçe yazıtlar burada satılan malların fiyatlarına ilişkin açıklamalar içermekteydi. Örneğin, 8 numaralı blok yazıtta, 16-40 yaşlarında bir erkek kölenin iki eşeğin ücretine, aynı şekilde üç erkek kölenin bir atın fiyatına eşdeğer olduğu belirtilmiştir. Borsa binası, 1970 yılındaki Gediz depremi sonrası üzerinde bulunan caminin yıkılması sonucu ortaya çıkmıştır. Borsa yapısının kuzeydoğusunda ise M.S. 400 yıllarına tarihlenen sütunlu bir cadde bulunmaktadır. Caddedeki sütunların daha önceki dönemlere ait antik yapılardan sökülerek buraya getirilmiştir. Bu caddenin VI. yüzyıla kadar varlığını koruduğu ve olasılıkla bir depremle yıkıldığı düşünülmektedir.
Tiyatro ve Stadyum
Tapınağın kuzeyinde tiyatro ile stadyum bulunur. Bunların yapımına M.S. II. yüzyılda başlandığı ve bunların çeşitli aralıklarla üçüncü yüzyıla kadar inşa edildiği bilinmektedir. Birbirine bitişik olarak yapılmış tiyatro ve stadyumun bugün için bilinen bir başka benzeri yoktur. Bugün, tapınaktan tiyatro ve stadyuma gitmek için kullanılan yolun üzerinde ise bir hamam yer almaktadır. Bu hamamın su ve ısıtma kanallarıyla mermer kaplamaları bulundukları yerdedir.
Kültürel yapısı
Aizanoi kültürel yapısıyla sanat çevreleri tarafından ikinci Efes olarak bahsedilmektedir. Kütahya bürokrasisi son yıllarda az da olsa gelişen Aizanoi tanıtımıyla umutludur. Kentte dünyanın en iyi korunmuş Zeus tapınağı, dünyanın ilk örneklerinden Stadyum-Tiyatro kompleksi, dünyanın ilk borsa yapısı vardır. Bu borsa yapısı 1970 Gediz Depremi’nde camiin yıkılmasıyla ortaya çıkmıştır. Bunun dışında nekropoller, olimpiyat şeref tribün abidesi, 4 köprü da vardır ki bunların çok kötü şekilde restore edilmiş ikisi hala kullanılmaktadır. Bunun dışında Meter Steunne alanı ve tüneli önemli bir eserdir.[7]
Kaynakça;
- Bayram, Gülnur (2022). Aizanoi Thymiaterionları (Master Thesis tez). Pamukkale Üniversitesi Arkeoloji Enstitüsü. s. 5.
- TAŞKIRAN, Murat (2018). Aizanoi 2017 Kazı Çalışmaları. Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi,40.Uluslararası Kazı,Araştırma ve Arkeometri Sempozyumu. ss. 581,582.
- ÖZER, Elif (2018). 40. Uluslararası Kazı, Araştırma ve Arkeometri Sempozyumu,Aizanoi 2017 Kazı Çalışmaları. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü. ss. 582,585.
- “Aizanoi Örenyeri”. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
- “Aizonai Antik Kenti”
- Bozoğlu, Begüm (13 Eylül 2023). “Aizanoi Zeus Tapınağı”. Arkeofili. 14 Eylül 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi.
- Aizanoi Antik Kent. Aizanoi Makale.Tekin Gün.
- Kütahya Valiliği resmi web sitesi.